ΚΑΣΤΡΟ ΜΕΛΙΒΟΙΑΣ – ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΛΙΒΟΙΑ

CASTLE OF MELIVOIA – IN SEARCH OF ANCIENT MELIVOIA

 

Το κάστρο αυτό χρονολογείται με ανασκαφικά ευρήματα στην περίοδο του Ιουστινιανού αλλά είναι κτισμένο στα ερείπια αρχαίας οχύρωσης, που διακρίνεται σε αρκετά σημεία. Η θέση μπορεί να ταυτισθεί με την αρχαία πόλη Μελίβοια, την πλέον φημισμένη πόλη της Μαγνησίας στην ακτή του Κισσάβου και κεντρικό σημείο στο αμυντικό σύστημα της παραλιακής διαδρομής της Θεσσαλίας, η οποία καταστράφηκε από τους Ρωμαίους το 168 π.χ.

Με την ίδια πόλη συνδέθηκε επίσης στο παρελθόν και η ακρόπολη στη θέση Σκιαθά Αγιοκάμπου, σε απόσταση 10 χλμ. προς τα νότια, όπου το τείχος τοποθετείται στον 3ο αι. π.χ. Το γεγονός ότι οι δύο ακροπόλεις ελέγχουν την ίδια εύφορη παραλιακή ζώνη οδηγεί στη διαπίστωση ότι υπήρξαν στενά συνδεδεμένες και ίσως υπήρξαν διαδοχικές μετακινήσεις του πληθυσμού από τη μία στην άλλη. Στην πρωτοβυζαντινή περίοδο μόνον η ακρόπολη της Βελίκας ήταν κατοικημένη, ενώ αντίστοιχες εγκαταστάσεις έχουν εντοπισθεί στο Καστρί Λουτρό, το Κόκκινο Νερό και τη Σκήτη, που τοποθετούνται σε απόσταση περίπου 10 χλμ. η μία από την άλλη.

This castle dates back to the Justinian period, according to archaeological findings, but it was built on the ruins of an ancient fortification, which can be seen in several places. The site can be identified with the ancient city of Melivoia, the most famous city of Magnesia on the coast of Kissavos and a central point in the defensive system of the coastal route of Thessaly, which was destroyed by the Romans in 168 BC.

The acropolis at Skiathos Agiokampos, 10 km to the south, was also connected to the same city in the past, where the wall was built in the 3rd century BC. The fact that the two acropolises control the same fertile coastal zone leads to the conclusion that they were closely connected and that there may have been successive movements of population from one to the other. In the early Byzantine period, only the acropolis of Velika was inhabited, while similar settlements have been found in Kastri Loutro, Kokkino Nero, and Skiti, located about 10 km from each other.

Η σειρά αυτή των φρουρίων δείχνει τη μέριμνα των βυζαντινών αυτοκρατόρων για την ασφάλιση της παραλιακής διαδρομής της Θεσσαλίας, που οδηγούσε από το κάστρο του Πλαταμώνα μέχρι τον Θεσσαλικό κάμπο, μέσω της λεκάνης της Αγιάς.
Μέχρι σήμερα, το κάστρο της Βελίκας είναι το μόνο που έχει μερικώς ανασκαφεί και μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες για την ιστορία και τη ζωή των κατοίκων της περιοχής στην πρωτοβυζαντινή περίοδο.

Είναι φανερή η στρατηγική του θέση, αφού περιβάλλεται από απότομες πλαγιές και φαράγγια, ενώ προσφέρει εύκολη πρόσβαση στη θάλασσα. Η αρχαία οχύρωση μπορεί να χρονολογηθεί στον 4ο αι. πχ., από τα κεραμικά και νομισματικά ευρήματα που προέκυψαν. Λείψανα αρχαιοτήτων υπάρχουν επίσης στις ανατολικές παρυφές του λόφου, προς τη θάλασσα και πιστοποιούν ότι ο οικισμός εκτεινόταν εκτός οχύρωσης.
Εκεί ανασκάφηκε ένα αρχιτεκτονικό συγκρότημα, που περιέχει εκκλησία, εγκατάσταση επεξεργασίας λαδιού, καθώς και αποθήκες, που ανήκουν στην ίδια κατασκευαστική φάση με το φρούριο του 6ου αιώνα.

This series of fortresses demonstrates the concern of the Byzantine emperors for securing the coastal route of Thessaly, which led from the castle of Platamonas to the Thessalian plain, through the basin of Agia.

To date, the castle of Velika is the only one that has been partially excavated and can provide useful information about the history and life of the inhabitants of the area in the early Byzantine period.

Its strategic location is obvious, as it is surrounded by steep slopes and gorges, while offering easy access to the sea. The ancient fortification can be dated to the 4th century BC, based on the pottery and coin finds that have been unearthed. Remains of antiquities also exist on the eastern edge of the hill, towards the sea, confirming that the settlement extended beyond the fortification.

An architectural complex was excavated there, containing a church, an oil processing facility, and warehouses, which belong to the same construction phase as the 6th-century fortress.

Η κύρια είσοδος του φρουρίου περικλείεται στον πύργο της νοτιοανατολικής γωνίας, που ελέγχει την κάτω πόλη και την εύφορη πεδιάδα. Μια μικρότερη είσοδος, που δεν είναι η αρχική, αποκαλύφθηκε στην ανατολική πλευρά, κοντά στην εκκλησία. Δύο πύργοι εξέχουν στο μέσον της νότιας και της ανατολικής πλευράς, μέσων διαστάσεων 5χ5μ., που επικοινωνούν με το εσωτερικό του φρουρίου και άλλος ένας στη βορειοανατολική γωνία, το σχήμα του οποίου παραμένει ακόμη άγνωστο, λόγω μερικής καταστροφής του.

Το κάστρο της Μελιβοίας είναι ισχυρή κατασκευή, με τοίχους πλάτους 2μ., κτισμένους με ημιλαξευμένους λίθους σε ισχυρό ασβεστοκονίαμα. Σε αρκετά σημεία έχουν χρησιμοποιηθεί επεξεργασμένοι λίθοι από την αρχαία οχύρωση. Από νομισματικά ευρήματα μπορεί να τοποθετηθεί στον 6ο αιώνα, στα χρόνια του αυτοκράτορα Ιουστινιανού, για τον οποίο είναι γνωστό από τον Προκόπιο ότι ανακαίνισε το αμυντικό σύστημα της Θεσσαλίας. Ανάμεσα στα κάστρα που απαριθμούνται από τον Προκόπιο, η Βελίκα μπορεί να σχετισθεί πιθανόν με την Κενταυρόπολη, που αναφέρεται δίπλα στις Ευρυμενές (Κόκκινο Νερό), λόγω της κατασκευαστικής ομοιότητας των δύο οχυρώσεων. Τα καλύτερα κτισμένα τμήματα του κάστρου της Βελίκας μοιάζουν επίσης με οχυρώσεις γειτονικών περιοχών που συνδέονται με το έργο του Ιουστινιανού, όπως οι πρώτες φάσεις των κάστρων του Πλαταμώνα, της Πύδνας και της Δημητριάδας. Σε εκείνο της Βελίκας διακρίνονται ακόμη ίχνη μεταγενέστερων επισκευών, ενισχυτικές κατασκευές ή προσθήκες κλιμάκων, που έγιναν σε σύντομο διάστημα μετά την αρχική φάση. Ίχνη του περιδρόμου διατηρούνται στο νότιο τμήμα της ανατολικής πλευράς, με βάση τα οποία το συνολικό ύψος της κατασκευής φθάνει τα 6μ.

The main entrance to the fortress is enclosed in the tower at the southeast corner, which controls the lower town and the fertile plain. A smaller entrance, which is not the original one, was discovered on the east side, near the church. Two towers protrude in the middle of the south and east sides, measuring 5x5m, which communicate with the interior of the fortress, and another in the northeast corner, the shape of which remains unknown due to its partial destruction.

The castle of Melivia is a strong structure, with walls 2 m thick, built with semi-hewn stones in strong mortar. In several places, processed stones from the ancient fortification have been used. Based on coin finds, it can be dated to the 6th century, during the reign of Emperor Justinian, who, according to Procopius, renovated the defensive system of Thessaly. Among the castles listed by Procopius, Velika can probably be associated with Kentavropolis, which is mentioned next to Evrymenes (Kokkino Nero), due to the structural similarity of the two fortifications. The best-built parts of the castle of Velika also resemble fortifications in neighbouring areas associated with the work of Justinian, such as the early phases of the castles of Platamon, Pydna and Demetrias. In Velika, traces of later repairs, reinforcing structures, or additions of staircases, made shortly after the initial phase, are still visible. Traces of the parapet are preserved in the southern part of the eastern side, based on which the total height of the structure reaches 6 m.

Το εσωτερικό του φρουρίου μαρτυρεί πυκνή κατοίκηση, όπως φαίνεται από το ανασκαφέν τμήμα. Στο βορειοανατολικό τμήμα υπάρχει μια τρίκλιτη βασιλική, στην οποία η έρευνα γίνεται με την συνεργασία του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας (με επικεφαλής τον καθηγητή αρχαιολογίας κ. Γιάννη Βαραλή).

Η εκκλησία αυτή κτίσθηκε τον 6ο αιώνα και περιορίσθηκε αργότερα μόνο στο κεντρικό κλίτος. Έξω από το τείχος στην περιοχή αυτή αποκαλύφθηκε τμήμα νεκροταφείου, της ίδιας χρονολογίας με την εκκλησία, ενώ το οργανωμένο νεκροταφείο των κατοίκων βρισκόταν σε χαμηλότερο επίπεδο, στους πρόποδες του λόφου, ανάμεσα στην ακρόπολη και την κάτω πόλη.
Δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες για την εσωτερική οργάνωση του οικισμού, επειδή μόνο μικρό του τμήμα έχει ερευνηθεί, και συγκεκριμένα η ζώνη δίπλα στο ανατολικό και το νότιο τείχος. Από αυτά είναι φανερό ότι το ανατολικό τμήμα καλύπτεται από μεγάλα αποθηκευτικά κτίρια, που χωρίζονται από το τείχος με στενό διάδρομο. Ποικιλία κεραμικών ευρημάτων προήλθε από αυτούς τους χώρους, ανάμεσά τους μερικά πιθάρια διατηρημένα στη θέση τους. Κοντά στην νότια είσοδο υπάρχει μία σειρά ορθογώνιων οικοδομημάτων που μπορούν να συνδεθούν με στρατιωτικές χρήσεις, ενώ η νότια πλευρά του φρουρίου φαίνεται ότι καταλαμβάνεται από μεγάλα οικοδομήματα οικιστικού προορισμού. Έχει μερικώς ανασκαφεί μια οικία διακεκριμένου προσώπου, που φέρει έναν εσωτερικό χώρο με πολλά ανοίγματα.
Ανάμεσα στα ευρήματα υπάρχει μεγάλη ποσότητα κεραμικής, που δείχνει τις μορφές καθημερινής ζωής και οικονομίας του οικισμού. Μεγάλος αριθμός αγγείων ανήκει σε διάφορα είδη αμφορέων, στην πλειοψηφία τους του τύπου που καλείται υστερορωμαικός 2, και χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά ελαιόλαδου. Υπάρχουν επίσης οι περισσότεροι από τους γνωστούς διεθνείς τύπους αμφορέων, στοιχείο που δείχνει ότι η Μελίβοια συμμετείχε στο εμπορικό δίκτυο του Αιγαίου. Οι ίδιοι αμφορείς απαντούν σε όλη τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα στον 6ο αιώνα. Αυτή η εμπορική δραστηριότητα συνεχίζει την παράδοση της αρχαίας Μελίβοιας, που ήταν γνωστή για την εξαγωγή κρασιού, όπως δείχνουν τα ευρήματα τόσο στο Κάστρο Βελίκας όσο και στην άλλη αρχαία οχύρωση της περιοχής, στο λόφο Σκιαθά, δίπλα στο λιμάνι του Αγιοκάμπου.

The interior of the fortress shows signs of dense habitation, as can be seen from the excavated section. In the northeast section, there is a three-aisled basilica, which is being researched in collaboration with the University of Thessaly (led by Professor of Archaeology Yannis Varalis).

This church was built in the 6th century and was later reduced to only the central nave. Outside the wall in this area, part of a cemetery dating from the same period as the church was uncovered, while the organised cemetery of the inhabitants was located at a lower level, at the foot of the hill, between the acropolis and the lower town.

There is not much information about the internal organization of the settlement, because only a small part of it has been researched, specifically the area next to the eastern and southern walls. From these, it is clear that the eastern part is covered by large storage buildings, separated from the wall by a narrow corridor. A variety of ceramic finds came from these areas, including some pithoi preserved in situ. Near the south entrance, there is a series of rectangular buildings that may have been used for military purposes, while the south side of the fortress appears to be occupied by large residential buildings. A house belonging to a prominent figure has been partially excavated, revealing an interior space with many openings.

Among the finds is a large quantity of pottery, which provides insight into the daily life and economy of the settlement. A large number of vessels belong to various types of amphorae, most of them of the type called Late Roman 2, which were used to transport olive oil. Most of the known international types of amphorae are also present, indicating that Melivia participated in the Aegean trade network. The same amphorae are found throughout the Mediterranean and the Black Sea in the 6th century. This commercial activity continues the tradition of ancient Melivia, which was known for its wine exports, as evidenced by findings at both the Velika Castle and another ancient fortification in the area, on Skiatha Hill, next to the port of Agiokampos.

Η ανασκαφή στο χώρο ξεκίνησε το 1995 με χρηματοδότηση αρχικά από την Κοινότητα Μελιβοίας. Από το 2008 ο Δήμος Μελιβοίας συνεργάστηκε στενά με την 7η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, διέθεσε το αναγκαίο προσωπικό για τους καθαρισμούς και στη συνέχεια ανέλαβε το κόστος της τοπογράφησης και της μελέτης ανάδειξης, ούτως ώστε το 2011 το έργο ανάδειξης του κάστρου να ενταχθεί στο ΕΣΠΑ από την Περιφέρεια Θεσσαλίας.

Με την στερέωση και ανάδειξη του ανατολικού και νότιου τμήματος της οχύρωσης από την Εφορία Αρχαιοτήτων την περίοδο 2011-2013 το κάστρο κατέστη επισκέψιμος αρχαιολογικός χώρος, με αρκετούς επισκέπτες κάθε χρόνο ενώ αναφάνηκαν πολλά αρχαιολογικά ευρήματα, τα οποία μετά τη συντήρησή τους από την Εφορία εκτέθηκαν στην Αρχαιολογική συλλογή Μελιβοίας, που ιδρύθηκε το 2010 στο κτίριο του σχολείου. Τόσο το κτίριο της Αρχαιολογικής Συλλογής, όσο και των αποθηκών για τη φύλαξη των ευρημάτων διατέθηκε από το Δήμο.

Από το 2011 o Δήμος Αγιάς εκτελεί επιστημονικό πρόγραμμα συνεργασίας με την 7η Εφορία Αρχαιοτήτων και το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, με αντικείμενο την ανασκαφή της εκκλησίας του Κάστρου. Σκοπός του προγράμματος είναι να αποκαλυφθούν πολλά σημαντικά κτίρια και ευρήματα, που καθιστούν το χώρο διεθνώς γνωστό, ως οχυρωμένο οικισμό της εποχής του Ιουστινιανού, κτισμένο πάνω στα ερείπια της αρχαίας Μελίβοιας.

Excavation work at the site began in 1995, initially funded by the Community of Melivia. Since 2008, the Municipality of Melivia has worked closely with the 7th Ephorate of Byzantine Antiquities, provided the necessary personnel for cleaning, and then covered the cost of surveying and studying the site, so that in 2011 the project to restore the castle was included in the NSRF by the Region of Thessaly.

With the stabilization and restoration of the eastern and southern parts of the fortification by the Ephorate of Antiquities during the period 2011-2013, the castle became an archaeological site open to visitors, attracting many visitors each year. Numerous archaeological finds were uncovered, which, after being restored by the Ephorate, were exhibited in the Melivia Archaeological Collection, established in 2010 in the school building. Both the Archaeological Collection building and the storage facilities for the finds were provided by the Municipality.

Since 2011, the Municipality of Agias has been running a scientific collaboration program with the 7th Ephorate of Antiquities and the University of Thessaly, focusing on the excavation of the church of the Castle. The aim of the program is to uncover many important buildings and finds that make the site internationally known as a fortified settlement from the time of Justinian, built on the ruins of ancient Melivia.

Πηγή : 7η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων

Source: 7th Ephorate of Byzantine Antiquities

Επιμέλεια – Φωτογραφία : Δημήτρης Καστανάρας

Curator – Photography: Dimitris Kastanaras