ΒΟΓΟΜΙΛΟΙ – Η ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΕΡΗ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΙΡΕΣΗ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ   Μέρος 2ο

BOGOMILS – The Longest-Lived Christian Sect in the Balkans, Part 2

Όταν ανακάλυψα τυχαία το 2019 στην Ν. Χαλκηδόνα τους τάφους με τον κέλτικο σταυρό και ψάχνοντας είδα ότι ανήκουν σε μια μεσαιωνική χριστιανική αίρεση, τους Βογόμιλους, μπήκα σε μια απίστευτη «περιπέτεια» προκειμένου να δω που θα καταλήξει.
Άρχισα να διαβάζω βιβλία και να ψάχνω όπου μπορούσα να αντλήσω πληροφορίες.

Με το ψάξιμο στα βιβλία έφτασα στην Βοσνία όπου εκεί είχαν φτιάξει τον κεντρικό πυρήνα.   

Αιρέσεις αρκετές όπως : Γνωστικοί, Οφίτες, Μανιχαίοι, Μασαλιανοί, Παυλικιανοί, Βογόμιλοι και Καθαροί, όλες δεμένες μεταξύ τους μα το ενδιαφέρον μου ήταν περισσότερο στραμμένο στους Βογόμιλους μιας κι αυτοί ήταν η αιτία ώστε να αρχίσω να ασχολούμαι μ αυτό το θέμα.

Εμφανίστηκαν στην Αίγυπτο και μέσω των Βαλκανίων στην Μ. Ασία αλλά και στην Δυτική Ευρώπης. Βρέθηκα στην Βοσνία και συγκεκριμένα στο Stolac, στο Bjelojevici, Radimlja και σε νεκροπόλεις ακολουθώντας την σκιά τους.

Από τα μέσα του 12ου αιώνα μΧ μέχρι και το 15ο αιώνα η Βοσνία ήταν το καταφύγιο των διωκόμενων αιρετικών της Ευρώπης μιας και στην περιοχή βασίλευε η αίρεση του Βογομιλισμού.
Οι Βογόμιλοι εξαπλώθηκαν δυτικά και εγκαταστάθηκαν στην Σερβία, όπου έγιναν γνωστοί ως Μπαμπούν. Κατά το τέλος του 12ου αιώνα, ο Σέρβος Μέγας Πρίγκιπας Στέφανος Νεμάνια και το σερβικό συμβούλιο έκριναν τον Βογομιλισμό ως αίρεση και τους εκδίωξαν από την χώρα. Μεγάλος αριθμός από αυτούς βρήκε καταφύγιο στην Βοσνία και την Δαλματία, όπου έγιναν γνωστοί με το όνομα Παταρινοί. Οι Παταρινοί εξεγέρθηκαν την δεκαετία του 1180 κατά του Βατικανού στο Μιλάνο, την Μπρέσια, την Πάρμα, και γι’ αυτό μακελεύτηκαν.

When I accidentally discovered in 2019 in N. Chalkidona the graves with the Celtic crosses and, upon researching, saw that they belonged to a medieval Christian sect, the Bogomils, I embarked on an incredible “adventure” to see where it would lead.

I began reading books and searching everywhere I could for information.
Through my research in books, I ended up in Bosnia, where they had established the central core.

There were many sects, such as the Gnostics, Ophites, Manichaeans, Massalians, Paulicians, Bogomils, and Cathars, all interconnected. However, my interest was particularly focused on the Bogomils, since they were the reason I began exploring this topic.

They appeared in Egypt and spread through the Balkans into Asia Minor and Western Europe. I traveled to Bosnia, specifically to Stolac, Bjelojevici, Radimlja, and necropolises, tracing their shadow.

From the mid-12th century CE until the 15th century, Bosnia was a refuge for persecuted heretics in Europe, as the Bogomil sect dominated the area.
The Bogomils spread westward and settled in Serbia, where they became known as Babuns. By the end of the 12th century, the Serbian Grand Prince Stefan Nemanja and the Serbian council declared Bogomilism heretical and expelled them from the country. A large number found refuge in Bosnia and Dalmatia, where they became known as Patarenes. The Patarenes revolted in the 1180s against the Vatican in Milan, Brescia, and Parma, and were brutally massacred.

Ο Βογομιλισμός ξεριζώθηκε στην Βουλγαρία και το Βυζάντιο κατά τον 13ο αιώνα, αλλά επιβίωσε στην Βοσνία και Ερζεγοβίνη, μέσα από την βοσνιακή εκκλησία, ως «Βοσνιακή Αίρεση»… μέχρι η Οθωμανική Αυτοκρατορία να κυριαρχήσει στην περιοχή το 1463. Αργότερα, με την επιβολή της Οθωμανικής κυριαρχίας, οι Βόσνιοι προσηλυτιζόντουσαν πιο εύκολα στο Ισλάμ, αφού δεν διάκεινται φιλικά ούτε προς την Ρωμαιοκαθολική ούτε προς την Σέρβο-Ορθόδοξη εκκλησία. Από την Βοσνία, η επιρροή τους επεκτάθηκε στην Ιταλία (Πιεδεμόντιο).

Οι Οθωμανοί πρόσφεραν στους Βόσνιους πλήρη θρησκευτική ελευθερία και προστασία από τους Χριστιανούς γείτονές τους, τόσο από Ανατολάς όσο και από Δυσμάς, με έναν όρο: η Βοσνία ήταν υποχρεωμένη να υπακούει στον Σουλτάνο.
Τις επόμενες δεκαετίες, οι Βόσνιοι χριστιανοί (krstjani) αποφάσισαν ότι ήταν πρακτικότερο να προσηλυτιστούν στο Ισλάμ, αφού η θρησκεία αυτή τους εγγυάτο την κοινωνική τους ανέλιξη και τους επέτρεπε να συσσωρεύουν πλούτο. Σήμερα, είναι γνωστοί εθνοθρησκευτικά ως Βόσνιοι Μουσουλμάνοι ή Βοσνιάκοι (Bosniaks) - ένα από τα τρία έθνη που συνιστούν την σύγχρονη Βοσνία-Ερζεγοβίνη.

Bogomilism was uprooted in Bulgaria and Byzantium during the 13th century but survived in Bosnia and Herzegovina through the Bosnian Church as the “Bosnian Heresy” until the Ottoman Empire took control of the area in 1463. Later, under Ottoman rule, Bosnians converted more easily to Islam, as they did not view either the Roman Catholic or Serbian Orthodox Churches favorably. From Bosnia, their influence spread to Italy (Piedmont).

The Ottomans offered Bosnians full religious freedom and protection from their Christian neighbors, both from the east and west, on one condition: Bosnia had to obey the Sultan.
In the following decades, Bosnian Christians (krstjani) decided it was more practical to convert to Islam, as this religion guaranteed social advancement and allowed them to accumulate wealth. Today, they are known ethnoreligiously as Bosnian Muslims or Bosniaks – one of the three nations that constitute modern Bosnia and Herzegovina.

Τα ίχνη της Βοσνιακής Εκκλησίας εντοπίζονται και πέραν των συνόρων της σημερινής Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Το 2009, η χώρα συμφώνησε με την Σερβία, την Κροατία και το Μαυροβούνιο να ανακηρύξουν τις stecci (βοσνιακές επιτύμβιες στήλες και πλάκες) στην επικράτειά τους ως πολιτιστική κληρονομιά τους προκειμένου να περιληφθούν στον Χάρτη Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.

Μια άλλη, εξίσου εντυπωσιακή, κληρονομιά των πρώτων χρόνων της Βοσνιακής Εκκλησίας, είναι οι κατακόμβες στην πόλη Jajce, γνωστή για τους καταρράκτες της και το μεσαιωνικό τμήμα της. Κάτω από τα πέτρινα σπίτια μέσα στο κάστρο, τα οποία φέρουν ακόμα ίχνη από σφαίρες του πρόσφατου πολέμου στην χώρα, υπάρχει ένα δίκτυο υπόγειων θαλάμων, δηλ. κατακόμβες. Εκεί βρίσκει κανείς έναν πέτρινο βωμό με σταυρό, σελήνη και ήλιο σκαλισμένους πάνω του. Το φως που φέγγει από πίσω δημιουργεί το κατάλληλο τοπίο για ένα θρησκευτικό δράμα, στο οποίο είναι εμφανής η μάχη μεταξύ των δυνάμεων φωτός και σκότους.

Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη φαίνεται να έχει περίπου 60.000 επιτύμβιες στήλες και πλάκες, από τις καλύτερες στην περιοχή. Οι γειτονικές χώρες Σερβία, Κροατία και Μαυροβούνιο έχουν άλλες 10.000 περίπου.

Traces of the Bosnian Church extend beyond the borders of present-day Bosnia and Herzegovina. In 2009, the country agreed with Serbia, Croatia, and Montenegro to declare the stećci (Bosnian tombstones and slabs) in their territories as cultural heritage to be included in the UNESCO World Heritage Map.

Another equally impressive legacy of the early Bosnian Church is the catacombs in the town of Jajce, known for its waterfalls and medieval quarter. Beneath the stone houses inside the castle, which still bear marks from the recent war, there is a network of underground chambers, i.e., catacombs. There, one finds a stone altar with a cross, moon, and sun carved on it. Light shining from behind creates the perfect scene for a religious drama, where the struggle between the forces of light and darkness is evident.

Bosnia and Herzegovina appears to have around 60,000 tombstones and slabs, some of the finest in the region. Neighboring countries  Serbia, Croatia, and Montenegro  have roughly another 10,000.

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΩΝ ΒΟΓΟΜΙΛΩΝ

Οι Βογόμιλοι ήταν μια από τις μακροβιότερες γνωστές αιρετικές ομάδες στον χριστιανικό κόσμο (μέσα 9ου αιώνα μέχρι και 15ο αιώνα μΧ).
Η ονομασία «Βογόμιλοι» κατά μία εκδοχή επινοήθηκε από έναν μοναχό το 1050 με βάση το όνομα του γνωστότερου δραστήριου κήρυκά τους, του ιερέα Βογόμιλου, δηλαδή «Θεόφιλου» από το σλαβικό μπογκομίλ, ο οποίος είχε ως κέντρο της δράσης του την Φιλιππούπολη κατά τον 9ο αιώνα, ενώ κατά άλλη εκδοχή τους αποκαλούσαν γενικότερα με αυτό το όνομα που σήμαινε «Θεόφιλοι».

Πέρα από την επικράτεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και των Βαλκανίων (Βουλγαρία, Βοσνία, Σερβία), το βογομιλικό κίνημα επεκτάθηκε μέχρι την Ιταλία, την Ρηνανία της Γερμανίας και τη Γαλλία.

Η μακραίωνη ιστορία των Βογόμιλων έχει ως αφετηρία της τον 9ο μΧ. αιώνα, όταν έλαβαν χώρα μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών στο εσωτερικό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Την ίδια εποχή άρχισε κι ο εκχριστιανισμός των Βουλγάρων με την απόφαση του βασιλιά Μπόρις Α’ να βαπτιστεί και να πάρει το όνομα Μιχαήλ (864). Σύμφωνα με τον Πατριάρχη Θεοφύλακτο αυτή η «νέα αίρεση» εμφανίστηκε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Βούλγαρου Τσάρου Πέτρου (927-949μ.Χ.), όπως δείχνει και μια σχετική συλλογή από αναθεματισμούς. Υπάρχουν βεβαίως και παλαιότερα στοιχεία για τους Βογόμιλους, για «τους αδιάντροπους, που πιστεύουν ότι ο Σατανάς είναι ο μεγαλύτερος γιος του Θεού» (Κοσμάς ο Πρεσβύτερος).

Το κίνημα των Βογόμιλων ανατάραξε τις αγροτικές μάζες της σλαβικής ενδοχώρας των Βαλκανίων, δίδαξε, αφύπνισε και δημιούργησε ένα μαχητικό πνεύμα αντίστασης απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας. Παρ’ ότι ντυμένος με τα πέπλα θρησκευτικής αίρεσης, ο Βογομιλισμός ήταν στη βάση του ένα «κοινωνικό» κίνημα, ως «διαμαρτυρία» των σλαβόφωνων επαρχιών απέναντι στην εξουσία των βυζαντινών πόλεων, με την έννοια ότι συσπείρωνε μεγάλες μάζες του σλαβικού στοιχείου της βαλκανικής ενάντια στην κεντρική βυζαντινή εξουσία.

THE APPEARANCE OF THE BOGOMILS

The Bogomils were one of the longest lived heretical groups in the Christian world (from the mid 9th century to the 15th century CE).
The name “Bogomils” is believed by one theory to have been coined by a monk around 1050 based on the name of their most active preacher, the priest Bogomil, meaning “Friends of God” from the Slavic bogomil. His center of activity was Philippopolis in the 9th century. Another interpretation is that the name was used more generally, meaning “Friends of God.”

Beyond the Byzantine Empire and the Balkans (Bulgaria, Bosnia, Serbia), the Bogomil movement spread to Italy, the Rhineland in Germany, and France.

Their centuries long history begins in the 9th century CE, during which significant population movements occurred within the Byzantine Empire. At the same time, the Christianization of the Bulgarians began when King Boris I was baptized and took the name Michael (864). According to Patriarch Theophylact, this “new heresy” appeared during the reign of Bulgarian Tsar Peter (927–949 CE), as shown by a collection of anathemas. There is also earlier evidence of the Bogomils, mentioning “the shameless, who believe Satan is the eldest son of God” (Cosmas the Presbyter).

The Bogomil movement stirred the rural masses of the Slavic interior of the Balkans, awakening them and creating a combative spirit against all forms of authority. Though cloaked in the guise of religious heresy, Bogomilism was essentially a social movement, a protest of the Slavic provinces against the authority of Byzantine cities, rallying large Slavic populations against the central Byzantine power.

ΟΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΒΟΓΟΜΙΛΩΝ


Οι πρώτοι Βογόμιλοι, σύμφωνα με τις περιγραφές του Κοσμά του Ιερέα, απέρριπταν ολόκληρη την Παλαιά Διαθήκη και βασίζονταν κυρίως στην Καινή Διαθήκη. Οι μετέπειτα Βογόμιλοι κράτησαν από την Παλαιά Διαθήκη τους Ψαλμούς και τα δεκαέξι βιβλία των Προφητειών. Από την Καινή Διαθήκη σεβόντουσαν περισσότερο τα Ευαγγέλια του Ιωάννη. Ερμήνευαν τις Γραφές αλληγορικά για να υποστηρίξουν έτσι τις δυϊστικές και αντί-μυστηριακές τους ιδέες. Οι Βογόμιλοι δεν έπαιρναν κατά γράμμα την ιστορία των Ευαγγελίων. Αντίθετα ισχυρίζονταν ότι η ζωή του Χριστού ήταν συμβολική και περιείχε βαθύτερες αλήθειες, οι οποίες «παραχαράχτηκαν» από την Εκκλησία. Η Αγία Τριάδα θεωρούνταν πλάνη και απορρίπτονταν. Οι Βογόμιλοι έλεγαν ότι δεν υπάρχει Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα, αλλά ότι αυτά τα τρία ονόματα άνηκαν μόνον στον Πατέρα. Σύμφωνα με τους ίδιους, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, αφού τέλειωσαν την αποστολή τους, επέστρεψαν στον Πατέρα. Τέλος ο σταυρός απορρίπτονταν ως διαβολικός, εφόσον ήταν το όργανο που χρησιμοποιήθηκε για τη θανάτωση του Ιησού. Η απόκρυφη βιβλιογραφία που δημιουργήθηκε για τους Βογόμιλους συμπλήρωσε την εικόνα που έχουμε γι’ αυτούς. Στο ψευδό-βογομιλικό Μυστικό Βιβλίο ανακατεύεται ολόκληρη η πρώιμη χριστιανική μυθολογία, παγανιστικά (αρχαία και σλαβικά) στοιχεία, ορφισμός, ανατολική φιλοσοφία και ιστορίες της γέννησης του Ιησού και της ζωής της Μαρίας. Ο συγκρητισμός αποτελεί τη βάση της φιλοσοφίας των Βογόμιλων. Το βογομιλικό δόγμα είναι βαθιά πεσιμιστικό, πράγμα λογικό εφόσον αναδύθηκε στις πιο προβληματικές και κρίσιμες περιόδους του Μεσαίωνα. Για να γίνει κανείς Βογόμιλος αρκούσε να συμμετάσχει σε μια τελετή που ονομάζονταν «βάπτισμα δια του πυρός του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή», σε αντιπαραβολή με το ορθόδοξο βάπτισμα, το οποίο και απέρριπταν. Αρνιόταν επίσης την εκκλησία, τους τύπους, τους αγίους, τα μυστήρια και κάθε μορφή εξωτερικής λατρείας. Πίστευαν μόνο στην προσευχή ως τρόπο άμεσης επικοινωνίας με το Θεό. Ζούσαν όσο το δυνατόν ασκητικά. Απέφευγαν την κρεοφαγία, την οινοποσία και τη θανάτωση των ζώων!

THE RELIGIOUS BELIEFS OF THE BOGOMILS

The first Bogomils, according to the descriptions of Cosmas the Priest, rejected the entire Old Testament and relied primarily on the New Testament. Later Bogomils retained from the Old Testament the Psalms and sixteen prophetic books. From the New Testament, they revered primarily the Gospel of John. They interpreted scripture allegorically to support their dualistic and anti-sacramental ideas. The Bogomils did not take the Gospels literally. Instead, they claimed that Christ’s life was symbolic and contained deeper truths “distorted” by the Church.

The Holy Trinity was considered a delusion and rejected. They claimed there was no Father, Son, and Holy Spirit, but that these three names belonged solely to the Father. According to them, the Son and the Holy Spirit, having completed their mission, returned to the Father. Finally, the cross was rejected as diabolical, since it was the instrument used to kill Jesus.

Apocryphal literature about the Bogomils further complemented our understanding. In the pseudo-Bogomil Secret Book, early Christian mythology mixes with pagan (ancient and Slavic) elements, Orphism, Eastern philosophy, and stories of the birth of Jesus and the life of Mary. Syncretism was the foundation of Bogomil philosophy.

Bogomil doctrine was deeply pessimistic, understandable given it emerged during the most problematic and critical periods of the Middle Ages. To become a Bogomil, one had to participate in a ritual called “baptism by fire of John the Baptist,” as opposed to orthodox baptism, which they rejected. They also rejected the Church, rituals, saints, sacraments, and all forms of external worship. Prayer alone was the direct means of communication with God. They lived as ascetically as possible, avoiding meat, wine, and killing animals.

Όλα ξεκινούσαν από τη βαθιά τους πεποίθηση ότι ο υλικός κόσμος και το ανθρώπινο σώμα ήταν σατανικά δημιουργήματα. Αντίθετα ο ουρανός και η ψυχή του ανθρώπου ήταν δημιουργήματα του Θεού, Για να επιβιώσουν ωστόσο οι κοινότητες τους κάποιοι έπρεπε να εργάζονται και να κάνουν παιδιά. Γι’ αυτό οι κανόνες τους χώριζαν σε δύο ομάδες: μόνον οι «Τέλειοι» ή «Εκλεκτοί» (τους αποκαλούσαν επίσης «Παρηγορητές» και «Αγαθούς Ανθρώπους») μπορούσαν να ζουν ασκητικά, να διδάσκουν και να προσηλυτίζουν. Οι υπόλοιποι, οι Πιστοί και οι Ακροατές, μπορούσαν να ζουν την απλή και καθημερινή ζωή και να εξασφαλίζουν την υλική επιβίωση της κοινότητας. Μπορούσαν να παντρεύονται, να εργάζονται, να κάνουν παιδιά, να πολεμούν κ.α. Οι Βογόμιλοι ήταν δυιστές, αλλά όχι τόσο καθαρόαιμοι, όσο οι Παυλιακιανοί και οι Μανιχαίοι. Ξεκινούσαν με την πεποίθηση της πτώσης του Σατανά (ή Σαταναήλ), τον οποίο και θεωρούσαν ως το μεγαλύτερο γιο του Θεού (ο Ιησούς ήταν ο μικρότερος). Πίστευαν ότι ο Σαταναήλ, ο «κοσμοποιητής», έπεσε στη γη, όταν αυτή ήταν ακόμη σκεπασμένη με νερά. Χώρισε τα ύδατα κι έκανε τη γη κατοικήσιμη. Δημιούργησε τον κόσμο. Προσπάθησε να δημιουργήσει και τον άνθρωπο, αλλά κατάφερε να φτιάξει μονάχα το σώμα του. Δεν μπόρεσε όμως να το ζωντανέψει. Τότε ζήτησε τη βοήθεια του Θεού. Ο Θεός όμως του είπε ότι θα έδινε στον άνθρωπο ζωή μόνο αν έπαιρνε ο Σαταναήλ τις ψυχές από τον παράδεισο. Αυτός συμφώνησε κι έτσι ο Θεός εμφύσησε τη ζωή στον άνθρωπο. Ο Σαταναήλ όμως, επειδή ζήλευε τον θεόπνευστο άνθρωπο, δεν κράτησε την υπόσχεση του. Εξαπάτησε τον Αδάμ και την Εύα, που γέννησε τον σατανικό Κάιν. Αυτός, σκότωσε τον αδελφό του Άβελ, επιβάλλοντας έτσι την κυριαρχία του Σαταναήλ στον κόσμο. Ο Σαταναήλ παρουσιάστηκε αργότερα στους Εβραίους ως ο ανώτερος και απόλυτος Θεός, αποκαλώντας τον εαυτό του Γιαχβέ. Ο Θεός όμως, για να προστατεύσει τον άνθρωπο, έστειλε τον Ιησού Χριστό, τον λυτρωτή. Αυτός, ο δεύτερος υιός του Θεού ήρθε στον κόσμο για να τον απαλλάξει από την «διαβολική κυριαρχία» του μεγαλύτερου αδερφού του. Ο Σαταναήλ σχεδίασε το θάνατο του «ανατρεπτικού» Ιησού, χωρίς όμως να γνωρίζει την αντοχή του στους φυσικούς πόνους: το σώμα του Ιησού δεν ήταν παρά μια «σάρκινη ενδυμασία». Με την ανάσταση του Ιησού ο Σαταναήλ είχε νικηθεί. Έχασε τη θεϊκή του δύναμη κι επίσης την αγγελική κατάληξη «ηλ» κι έγινε έτσι απλός «Σατανάς». Αυτή ήταν σε γενικές γραμμές η κοσμολογία των Βογόμιλων, που έβλεπαν τον άνθρωπο ως πεδίο μάχης ανάμεσα στο Καλό και στο Κακό, ανάμεσα στον Χριστό και στον Σαταναήλ. Όπως οι αρχαίοι γνωστικοί πίστευαν κι αυτοί στη «θεϊκή σπίθα» ή αλλιώς στο ανθρώπινο πνεύμα, που είχε όμως παγιδευτεί σ’ αυτό το διαβολικό κόσμο, στη «μαύρη σιδερένια φυλακή».

All of this stemmed from their deep conviction that the material world and the human body were creations of Satan. In contrast, heaven and the human soul were creations of God. To survive, communities had to work and have children. Hence, their rules divided people into two groups: only the “Perfect” or “Elect” (also called “Comforters” and “Good People”) could live ascetically, teach, and proselytize. The rest, the Faithful and Listeners, could live simple lives, ensuring the material survival of the community. They could marry, work, have children, fight, etc.
The Bogomils were dualists, though not as extreme as the Paulicians or Manichaeans. They believed in the fall of Satan (or Satanail), whom they considered the eldest son of God (Jesus being the youngest). Satanail, the “world creator,” fell to earth when it was still covered in water. He separated the waters and made the earth habitable. He attempted to create humanity but only succeeded in making the body, not the soul. He sought God’s help. God said He would give life only if Satanail took the souls from paradise. Satanail agreed, and God breathed life into humans. But out of jealousy, Satanail deceived Adam and Eve, producing the satanic Cain, who killed Abel, establishing Satanail’s dominion on earth.

Later, Satanail presented himself to the Jews as the supreme God, calling himself  Yahweh. God sent Jesus Christ, the redeemer, the second son of God, to free humanity from the “devilish rule” of the elder son. Satanail planned the death of the “subversive” Jesus, unaware of His endurance of physical pain: Jesus’ body was only a “fleshly garment.” With Jesus’ resurrection, Satanail was defeated, lost his divine power, and became simply “Satan.”

This was essentially the Bogomil cosmology: humanity was a battlefield between Good and Evil, Christ and Satanail. Like the ancient Gnostics, they believed in a “divine spark,” or human spirit, trapped in this diabolical world, a “black iron prison.”

Οι διώξεις των Βογομίλων

Τον 11ο αιώνα, ως τα χρόνια του Αλέξιου Α’ Κομνηνού, το βυζαντινό κράτος έδειξε ανεκτικότητα απέναντι στον Βογομιλισμό. Σύντομα όμως οι Βογόμιλοι που παρουσιάζονταν ως άμεμπτοι, άρχισαν να εναντιώνονται όχι μόνο απέναντι στην άρχουσα τάξη αλλά και στον ίδιο τον αυτοκράτορα. Τα ριζοσπαστικά δόγματα των Βογομίλων, ήταν για τον Αλέξιο Κομνηνό πολύ επικίνδυνα και αυτό φαίνεται από τα κατασταλτικά μέτρα που πήρε εναντίον τους. Σύμφωνα με νεότερες έρευνες, οι Βογόμιλοι υποκίνησαν ή και υποστήριξαν τις εξεγέρσεις του 11ου αιώνα εναντίον της αυτοκρατορίας και κυρίως αυτές των Πετσενέγκων.

Όπως γράφει ο B. Obolensky, «οι Βογόμιλοι κήρυτταν μια θεωρία πολιτικής απειθαρχίας, που στρεφόταν εναντίον της κατεστημένης τάξης στην Εκκλησία και το κράτος».
Οι «αναρχικοί» Βογόμιλοι αποτελούσαν μεγάλο κίνδυνο, καθώς μιλούσαν απροκάλυπτα για ανατροπή που αφορούσε κατά κύριο λόγο την Εκκλησία και τον κλήρο, που ήταν όμως σχεδόν ταυτόσημες έννοιες με το Κράτος.
Ο Αλέξιος Κομνηνός αποφάσισε να αναλάβει δράση. Εκείνη την εποχή (γύρω στο 1110), επικεφαλής των Βογομίλων ήταν ο Βασίλειος. Γιατρός με μεγάλη ευφράδεια λόγου, που είχε το χάρισμα να «παρασύρει» τους συνομιλητές του. Όπως αναφέρει η Άννα Κομνηνή, ο Βασίλειος παρομοίαζε τον εαυτό του με τον Ιησού Χριστό και τον κύκλο των δώδεκα στενών ακολούθων του, με τους 12 Αποστόλους. Ο Αλέξιος εξαπολύοντας ανθρωποκυνηγητό, κατάφερε να εντοπίσει κάποιους Βογόμιλους οι οποίοι, συχνά με βασανιστήρια, ομολόγησαν ότι αρχηγός τους ήταν ο Βασίλειος.

PERSECUTION OF THE BOGOMILS

In the 11th century, during the time of Alexios I Komnenos, the Byzantine state initially tolerated Bogomilism. Soon, however, the Bogomils, presenting themselves as faultless, began opposing not only the ruling class but the emperor himself. Their radical doctrines were seen as very dangerous, prompting Alexios to take repressive measures.

According to B. Obolensky, “The Bogomils preached a theory of political disobedience aimed at the established order in the Church and state.” The “anarchist” Bogomils were considered a great threat, as they openly spoke of overthrowing the Church and clergy, almost synonymous with the State.

Alexios Komnenos decided to act. Around 1110, the Bogomils were led by Basil, a skilled orator who could “persuade” listeners. According to Anna Komnene, Basil likened himself to Jesus Christ and his inner circle to the 12 apostles. Alexios launched a manhunt, identifying Bogomils who, often under torture, confessed that Basil was their leader.

Για να εξοντώσει τον Βασίλειο, ο Αλέξιος χρησιμοποίησε ένα τέχνασμα. Τον κάλεσε στο παλάτι και του συμπεριφέρθηκε με μεγάλη εγκαρδιότητα. Θέλοντας να ανοιχτεί και να αποκαλύψει τα δόγματα του Βογομιλισμού, ο Αλέξιος παρουσιάστηκε μόνος του στον Βασίλειο. Ένα παραπέτασμα χώριζε την αίθουσα που βρισκόταν ο αυτοκράτορας με τον Βασίλειο, από τον γυναικωνίτη όπου βρισκόταν γραμματέας που κατέγραφε όλα όσα έλεγε ο τελευταίος. Όταν ο Αλέξιος θεώρησε ότι άκουσε όσα ήθελε, τράβηξε το παραπέτασμα και εκτός από τον γραμματέα, εμφανίστηκαν όλοι οι Συγκλητικοί, οι στρατιωτικοί και η Ιερά Σύνοδος της Κων/λης με τον Πατριάρχη Νικόλαο Γραμματικό!

Ο Βασίλειος πάγωσε. Του διαβάστηκε η κατάθεση – ομολογία του την οποία είχε δώσει εν αγνοία του. Όμως δεν αρνήθηκε τίποτα. Όταν απειλήθηκε με θανατική ποινή, δεν πτοήθηκε. Οι Βογόμιλοι πίστευαν ότι άγγελοι θα τους προστατεύσουν από τον θάνατο. Έγιναν πολλές προσπάθειες εξουθένωσης του Βασιλείου, με σκοπό την αποκήρυξη του Βογομιλισμού και την μεταστροφή του στην ορθόδοξη πίστη.
Ο Βασίλειος φυλακίστηκε. Ένα βράδυ, κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού του στη φυλακή, όπως γράφει η Άννα Κομνηνή, άρχισαν να πέφτουν στο κελί του πέτρες. Η πριγκίπισσα, θεωρούσε ότι αυτές τις έριχναν οι δαίμονες που είχαν εξοργιστεί γιατί ο Βασίλειος αποκάλυψε στον αυτοκράτορα τα μυστικά τους!

Τελικά, αποφασίστηκε ο Βασίλειος να καεί στην πυρά. Επρόκειτο για μια πρακτική η οποία είχε τις ρίζες της στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, αλλά σπάνια χρησιμοποιήθηκε, όπως φαίνεται, στο Βυζάντιο. Βέβαια, η Ιερά Εξέταση είχε τους επόμενους αιώνες ως βασικό μέσο τιμωρίας των αιρετικών, την καύση στην φωτιά.

Εν τω μεταξύ, ο Αλέξιος κήρυξε διωγμό εναντίον των Βογομίλων, στο διάστημα που ο αρχηγός τους ήταν στη φυλακή. Ορισμένοι μετανόησαν και αφέθηκαν ελεύθεροι, κάποιοι άλλοι όμως δεν αποκήρυξαν την πίστη τους και φυλακίστηκαν.

To eliminate Basil, Alexios used a ruse. He invited him to the palace and treated him warmly. Wanting Basil to reveal Bogomil doctrines, Alexios met him alone, separated by a screen, with a secretary recording all. Once Alexios felt he had heard enough, the screen was removed, revealing all officials, the military, and the Patriarch of Constantinople.

Basil froze. His testimony, given unknowingly, was read aloud. He refused to deny anything, confident angels would protect him. Multiple attempts were made to suppress Basil, aiming to denounce Bogomilism and convert him to Orthodoxy.

Basil was imprisoned. One night, stones fell on his cell, which the princess believed were hurled by demons angered at Basil revealing their secrets. Eventually, Basil was burned at the stake, a practice rooted in the Roman Empire but rarely used in Byzantium. Later, the Inquisition made burning heretics the standard punishment.

Meanwhile, Alexios launched persecution against the Bogomils while their leader was imprisoned. Some repented and were freed; others remained faithful and were imprisoned.

Χάρτης που δείχνει τις κοινότητες των Βογόμιλων σε ολόκληρη την Ευρώπη κατά τον 13ο-14ο αιώνα

Map showing the Bogomil communities across Europe during the 13th–14th centuries.

Έρευνα – Επιμέλεια – Φωτογραφίες : Δημήτρης Καστανάρας

Research – Editing – Photos: Dimitris Kastanaras

 Πηγές:

· ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΤΑΜΚΟΣ «Οι πρόδρομοι των Βογομίλων στην σκιά του άλλου Θεού»

· ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΜΙΝΗΣ « Η ιστορία του Βογομιλισμού»

· ΑΝΝΑ ΚΟΜΝΗΝΗ, «ΑΛΕΞΙΑΣ»,

· ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΑΛΙΒΕΛΑΚΗΣ, «ΑΙΡΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΔΟΓΜΑΤΑ»

· OBOLENSKY DIMITRI «The Bogomils / A study in Balkan Neo-Manichaeism»

· Στοιχεία από άρθρο της Bozhidara Georgieva στο βουλγαρικό μηνιαίο bulletin VAGABOND

· «Το Συνοδικόν της Ορθοδοξίας»

Sources:

• Georgios Stamkos, The Precursors of the Bogomils in the Shadow of the Other God

• Ioannis Kaminis, The History of Bogomilism

• Anna Komnene, Alexias

• Dimitris Chalivelakis, Heresies and Doctrines

• Dimitri Obolensky, The Bogomils / A Study in Balkan Neo-Manichaeism

• Article by Bozhidara Georgieva in Bulgarian monthly Vagabond

• Synodikon of Orthodoxy

ΒΟΓΟΜΙΛΟΙ : Χριστιανική Αίρεση ή Οι Πρώτοι Αντεξουσιαστές του Μεσαίωνα ;

Bogomils – A Christian Heresy or the First Rebels of the Middle Ages? Part 1

Λίγα μέτρα πριν μπεις στην Χαλκηδόνα, από Θεσσαλονίκη, και σε ένα δρόμο που καταλήγει σε χωράφια βρίσκεται μια μικρή πέτρινη εκκλησία που κάποιοι ονομάζουν Ζωοδόχου πηγής και κάποιοι Πέτρου και Παύλου. Δίπλα της υπάρχει ένας μιναρές, που μαρτυρά το πέρασμα των Οθωμανών από την περιοχή.

A few meters before entering Chalkidona from Thessaloniki, on a road that ends in fields, there is a small stone church, referred to by some as Zoodochos Pigi and by others as Saints Peter and Paul. Next to it stands a minaret, a testimony to the passage of the Ottomans through the area.

 

Καθώς το έψαχνα για να το φωτογραφίσω, κάνοντας ένα ρεπορτάζ για τα Οθωμανικά κτήρια της περιοχής, βρέθηκα σε κάτι μοναδικό. Έκανα την φωτογράφιση μην ξέροντας τι ακριβώς είναι και μετά άρχισα την έρευνα για αυτό.
Στον περίβολο της εκκλησίας εκτός του μιναρέ υπάρχει ένα μοναδικό νεκροταφείο, το μεγαλύτερο μεσαιωνικό νεκροταφείο στη Ελλάδα, με δεκάδες σταυρούς που μοιάζουν με κέλτικους.

While searching for it to photograph, as part of a report on Ottoman buildings in the area, I came across something truly unique. I photographed it without knowing exactly what it was, and only afterward began researching it.

Within the church courtyard, besides the minaret, there is a remarkable cemetery—the largest medieval cemetery in Greece, with dozens of crosses resembling Celtic designs.

Οι κέλτικοι πέτρινοι σταυροί είναι διάσπαρτοι στο χώρο, κάποιοι από αυτούς μισοθαμμένοι στο έδαφος και κάποιοι κατεστραμμένοι.
Το νεκροταφείο αυτό ανήκει στους Βογόμιλους, μία αίρεση που ήκμασε στο Βυζάντιο από τον 9ο μέχρι τον 12ο αιώνα.
Για μια στιγμή μου φάνηκε παράξενο πώς άντεξαν αυτοί οι σταυροί στο πέρασμα των χρόνων και δεν καταστράφηκαν από φανατικούς χριστιανούς, που σε αρκετές ιστορικές στιγμές συνήθιζαν να χτίζουν εκκλησίες στα ερείπια αρχαίων ελληνικών ναών και να καταστρέφουν κάθε τη μη ορθόδοξο. Την απάντηση μου την έδωσε η βάση του μιναρέ που σώζεται λίγα μέτρα πιο πέρα.
Στα τέλη του 14ου αιώνα, με την έλευση των Οθωμανών, η παλιά βυζαντινή εκκλησία μετατράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος. Κάποιοι από τους κατοίκους της περιοχής ήταν νεοφερμένοι Τούρκοι. Ανάμεσά τους υπήρχαν και πρώην Βογόμιλοι της Μακεδονίας που εξισλαμίστηκαν οπότε και σεβάστηκαν τους τάφους των προγόνων τους και τα σύμβολα της «παλιάς θρησκείας» τους. Έτσι οι μεσαιωνικοί τάφοι παρέμειναν σχεδόν ανέπαφοι μέχρι το 1923, οπότε και οι μουσουλμάνοι έφυγαν με την ανταλλαγή των πληθυσμών στην Τουρκία.
Σημαντικές φθορές υπέστησαν αργότερα από τυμβωρύχους και επιτήδειους που κατέστρεψαν αρκετούς από τους σταυρούς.

The Celtic stone crosses are scattered across the site, some half-buried in the ground and others damaged.

This cemetery belonged to the Bogomils, a sect that flourished in Byzantium from the 9th to the 12th century. For a moment, I wondered how these crosses survived the passage of time without being destroyed by zealous Christians, who in many historical periods often built churches on the ruins of ancient Greek temples and destroyed non Orthodox symbols. The answer became clear a few meters away, at the base of the minaret.

At the end of the 14th century, with the arrival of the Ottomans, the old Byzantine church was converted into a Muslim mosque. Some of the new inhabitants of the area were recently arrived Turks, among whom were former Bogomils from Macedonia who had converted to Islam. They respected the graves of their ancestors and the symbols of their “old faith.” Thus, the medieval tombs remained almost intact until 1923, when the Muslim population left for Turkey as part of the population exchange.

Later, significant damage occurred due to grave robbers and opportunists, who destroyed several of the crosses.

 

Η Μελίνας Μερκούρη ως Υπουργός Πολιτισμού, κήρυξε διατηρητέο το νεκροταφείο της Χαλκηδόνας, για να αφεθεί όμως έκτοτε στην τύχη του. Βογομιλικά μνημεία όπως αυτό της Χαλκηδόνας υπήρχαν πολλά στην περιοχή της Πέλλας, όμως δεν είχαν την ίδια τύχη με αυτό.

Ας δούμε όμως λίγο τι στοιχεία βρήκα γι αυτή την αίρεση.

Η αίρεση αυτή ξεκίνησε από το Πλόβντιβ της Βουλγαρίας το 10ο αιώνα και ονομάστηκε έτσι από το Μπογκ (Θεός) και μιλ (φίλος, αγαπητός), Μπογκομίλοι (αγαπητοί στο Θεό ή Θεόφιλοι).
Ο Βογομιλισμός διαδόθηκε σε όλο το Βυζάντιο και καταπολεμήθηκε λυσσαλέα και απωθήθηκε προς τα Βαλκάνια κυρίως από τον Αλέξιο Α! Κομνηνό τον 11ο και 12ο αιώνα. Μεγάλο κέντρο τότε θεωρούταν ο οικισμός Όστροβο (Άρνισσα Πέλλας), το οποίο και κάηκε ολοσχερώς.
Όπως επισημαίνει στην αναλυτική έρευνα του ο Γεώργιος Στάμκος, στο βιβλίο του «Οι πρόδρομοι των Βογομίλων στη σκιά του Άλλου Θεού», η βασική ιδέα των Βογόμιλων ήταν ότι ο Ουρανός ανήκει στον Θεό και η γη στον Σατανά. Πίστευαν ότι ο σατανάς ήταν ο μεγαλύτερος γιος του Θεού και τον αποκαλούσαν Σαταναήλ. Θεωρούσαν ότι οι Ρωμαίοι και η Εκκλησία είναι εκπρόσωποι του σατανά από τη στιγμή που εξουσίαζαν τη «σατανική» γη και τον υλικό της κόσμο. Κατά τους Βογομίλους το σώμα του ανθρώπου φτιάχτηκε από τον σατανά, αλλά η ψυχή του από τον Θεό. Κάποια στιγμή ο Σαταναήλ παρουσιάστηκε στον κόσμο ως ο ανώτερος και απόλυτος Θεός και ο πραγματικός Θεός έστειλε τον Ιησού για να προστατεύσει τον άνθρωπο.

Melina Mercouri, as Minister of Culture, declared the Chalcidice cemetery a protected monument, yet since then it has been left to its fate. Bogomil sites like this one in Chalcidice were once numerous in the Pella region, but few survived as this one did.

Let’s look closer at this sect.

The Bogomil movement originated in Plovdiv, Bulgaria, in the 10th century. Its name comes from Bog (God) and mil (friend, beloved), meaning “Beloved of God” or “God-loving.” Bogomilism spread throughout Byzantium but was fiercely suppressed and pushed toward the Balkans, mainly by Alexios I Komnenos in the 11th–12th centuries. One major center was the settlement of Ostrovo (modern Arnissa, Pella), which was completely destroyed.

According to Georgios Stamkos in his detailed study “The Precursors of the Bogomils in the Shadow of the Other God”, the fundamental Bogomil belief was that Heaven belongs to God and Earth to Satan. They believed Satan was God’s eldest son, whom they called Satanael. The Romans and the Church were seen as representatives of Satan because they ruled the “Satanic” Earth and material world. Humans  bodies were created by Satan, but their souls by God. At one point, Satanael presented himself as the supreme and absolute God, and the true God sent Jesus to protect humanity.

 

Με την ανάσταση ο Ιησούς νίκησε τον Σαταναήλ, που έχασε τη θεϊκή του δύναμη και μετονομάστηκε σε σατανά.
Οι πρώτοι Βογόμιλοι απέρριπταν την Παλαιά Διαθήκη. Μετέπειτα δέχτηκαν από την Παλαιά Διαθήκη τους Ψαλμούς και τα δεκαέξι βιβλία των Προφητειών. Από την Καινή Διαθήκη σέβονταν περισσότερο τα Ευαγγέλια του Ιωάννη, ωστόσο, τα ερμήνευαν διαφορετικά.
Υποστήριζαν ότι η ζωή του Χριστού ήταν συμβολική και πως υπήρχαν και άλλες «αλήθειες», οι οποίες αποσιωπήθηκαν από την Εκκλησία.
Ο σταυρός θεωρούνταν σύμβολο του σατανά, καθώς πάνω του πέθανε ο Χριστός.
Αρνούνταν επίσης, την εκκλησία, την ύπαρξη των Αγίων και τα μυστήρια. Ζούσαν ασκητικά. Απέφευγαν να τρώνε κρέας, να πίνουν κρασί και να σκοτώνουν ζώα.
Ωστόσο, για να επιβιώσει η κοινωνία είχαν δεχτεί ότι κάποιοι θα εργάζονται και θα κάνουν παιδιά. Γι’ αυτό χωρίζονταν στους «Τέλειους», δηλαδή εκείνους που ζούσαν ασκητικά και σκοπός τους ήταν να διαδώσουν τις διδασκαλίες τους, και στους «Πιστούς» που μπορούσαν να ζουν μια απλή καθημερινή ζωή....

With the Resurrection, Jesus defeated Satanael, who lost his divine power and became known simply as Satan.

The first Bogomils rejected the Old Testament. Later, they accepted the Psalms and the sixteen books of the Prophets from it. From the New Testament, they respected most the Gospel of John, though they interpreted it differently.

They believed that Christ’s life was symbolic and that other “truths” existed, which had been suppressed by the Church. They considered the cross a symbol of Satan, as Christ died upon it.

The Bogomils also rejected the Church, the Saints, and the sacraments. They lived ascetically, avoiding meat, wine, and the killing of animals.

However, to ensure the survival of society, they accepted that some members would work and have children. Therefore, they were divided into the “Perfect,” those who lived ascetically and whose purpose was to spread the teachings, and the “Believers,” who could live a simple everyday life.

 

Οι «αντιεξουσιαστές» Πρώτοι εκφραστές του ήταν φτωχοί αγρότες των Βαλκανίων, οι οποίοι στο όνομα του Βογομιλισμού συσπειρώθηκαν ενάντια στην εξουσία. Πέρα από τις διδασκαλίες που αφορούσαν τη θρησκεία, οι Βογόμιλοι δημιούργησαν ένα αντιεξουσιαστικό και αντιφεουδαρχικό κίνημα.
Ο Βογομιλισμός ήταν ένα κοινωνικό-πολιτικό κίνημα του Μεσαίωνα με θρησκευτικό «περίβλημα». Πέρα από το γεγονός ότι ήταν εχθρικοί προς τους Ρωμαίους, επιτίθονταν σε όλες τις ανώτερες τάξεις. Μεγαλοκτηματίες, κληρικοί και αξιωματούχοι ήταν στο στόχαστρό τους. Κήρυτταν την ανυπακοή στο κράτος, την αριστοκρατία και την Εκκλησία. Ο Κοσμάς ο ιερέας έγραφε: «Καταγγέλλουν τους πλουσίους, απεχθάνονται τον Τσάρο, γελοιοποιούν τους ανώτερους, καταδικάζουν τους ευγενείς κι απαγορεύουν τους δούλους να υπακούν στους κυρίους τους» .
Έτσι, θεωρήθηκαν «εχθροί του κράτους» και της επίσημης Εκκλησίας και κυνηγήθηκαν. Κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορίας του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού από το 1081 ως το 1118, οι Βογόμιλοι διώχτηκαν ανηλεώς, ενώ σύμφωνα με ιστορικές καταγραφές πολλοί κάηκαν ζωντανοί. Κατά τον 12ο αιώνα δέχτηκαν ισχυρό χτύπημα από τον Αυτοκράτορα Μανουήλ Α Κομνηνό, τον Σέρβο βασιλιά Στέφανο Νεμάνια και τον Βούλγαρο τσάρου Βόρις. Παρ’ όλα αυτά, συνέχισαν να υπάρχουν και να διαδίδουν τις ιδέες τους.

The "anti-authoritarians" were initially poor peasants of the Balkans who, in the name of Bogomilism, united against authority. Beyond the teachings concerning religion, the Bogomils created an anti-authoritarian and anti-feudal movement.

Bogomilism was a socio-political movement of the Middle Ages cloaked in a religious framework. Beyond their hostility toward the Romans, they opposed all the upper classes. Landowners, clergy, and officials were their primary targets. They preached disobedience to the state, the aristocracy, and the Church. As the priest Kosmas wrote:

"They denounce the rich, despise the Tsar, ridicule the superiors, condemn the nobles, and forbid the slaves to obey their masters."

For this reason, they were considered "enemies of the state" and of the official Church and were relentlessly persecuted. During the reign of Alexios I Komnenos from 1081 to 1118, the Bogomils were mercilessly hunted, and according to historical records, many were burned alive. In the 12th century, they suffered heavy blows from Emperor Manuel I Komnenos, the Serbian King Stefan Nemanja, and the Bulgarian Tsar Boris. Nevertheless, they survived and continued to spread their ideas.

 

Πολλοί εγκαταστάθηκαν σε ευρωπαϊκές χώρες, όπως στην Ιταλία, στη Γαλλία και στη Γερμανία. Από τον 13ο έως τον 15ο αιώνα κέντρο του Βογομιλισμού ήταν η Βοσνία, όπου κατασκευάστηκε και η πρώτη αναγνωρισμένη από το κράτος βογομιλικού τύπου εκκλησία.
Τον 15ο αιώνα ο αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης Συμεών κατέτασσε τους Βογόμιλους ως από τους μεγαλύτερους κινδύνους της ορθοδοξίας και τους χαρακτήριζε «ανθρωπάρια δυσσεβέστατα».
Σιγά σιγά μετά από πολύχρονες διώξεις τα μέλη της θρησκευτικής αίρεσης αφομοιώθηκαν και ασπάστηκαν την κυρίαρχη θρησκεία του τόπου όπου ζούσαν.
Για παράδειγμα, στη Βοσνία εξισλαμίστηκαν και στη Βουλγαρία έγιναν Καθολικοί....

Many settled in European countries such as Italy, France, and Germany. From the 13th to the 15th century, the center of Bogomilism was Bosnia, where the first state-recognized Bogomil-type church was constructed.

In the 15th century, the Archbishop of Thessaloniki, Symeon, classified the Bogomils as one of the greatest threats to Orthodoxy, describing them as "most impious little men."

Gradually, after prolonged persecutions, members of the religious sect assimilated and embraced the dominant religion of the regions in which they lived. For example, in Bosnia they converted to Islam, while in Bulgaria they became Catholics.

Έρευνα - Επιμέλεια – Φωτογραφίες : Δημήτρης Καστανάρας
Research – Editing – Photography: Dimitris Kastanaras