ΒΟΓΟΜΙΛΟΙ : Χριστιανική Αίρεση ή Οι Πρώτοι Αντεξουσιαστές του Μεσαίωνα ;

Bogomils – A Christian Heresy or the First Rebels of the Middle Ages? Part 1

Λίγα μέτρα πριν μπεις στην Χαλκηδόνα, από Θεσσαλονίκη, και σε ένα δρόμο που καταλήγει σε χωράφια βρίσκεται μια μικρή πέτρινη εκκλησία που κάποιοι ονομάζουν Ζωοδόχου πηγής και κάποιοι Πέτρου και Παύλου. Δίπλα της υπάρχει ένας μιναρές, που μαρτυρά το πέρασμα των Οθωμανών από την περιοχή.

A few meters before entering Chalkidona from Thessaloniki, on a road that ends in fields, there is a small stone church, referred to by some as Zoodochos Pigi and by others as Saints Peter and Paul. Next to it stands a minaret, a testimony to the passage of the Ottomans through the area.

 

Καθώς το έψαχνα για να το φωτογραφίσω, κάνοντας ένα ρεπορτάζ για τα Οθωμανικά κτήρια της περιοχής, βρέθηκα σε κάτι μοναδικό. Έκανα την φωτογράφιση μην ξέροντας τι ακριβώς είναι και μετά άρχισα την έρευνα για αυτό.
Στον περίβολο της εκκλησίας εκτός του μιναρέ υπάρχει ένα μοναδικό νεκροταφείο, το μεγαλύτερο μεσαιωνικό νεκροταφείο στη Ελλάδα, με δεκάδες σταυρούς που μοιάζουν με κέλτικους.

While searching for it to photograph, as part of a report on Ottoman buildings in the area, I came across something truly unique. I photographed it without knowing exactly what it was, and only afterward began researching it.

Within the church courtyard, besides the minaret, there is a remarkable cemetery—the largest medieval cemetery in Greece, with dozens of crosses resembling Celtic designs.

Οι κέλτικοι πέτρινοι σταυροί είναι διάσπαρτοι στο χώρο, κάποιοι από αυτούς μισοθαμμένοι στο έδαφος και κάποιοι κατεστραμμένοι.
Το νεκροταφείο αυτό ανήκει στους Βογόμιλους, μία αίρεση που ήκμασε στο Βυζάντιο από τον 9ο μέχρι τον 12ο αιώνα.
Για μια στιγμή μου φάνηκε παράξενο πώς άντεξαν αυτοί οι σταυροί στο πέρασμα των χρόνων και δεν καταστράφηκαν από φανατικούς χριστιανούς, που σε αρκετές ιστορικές στιγμές συνήθιζαν να χτίζουν εκκλησίες στα ερείπια αρχαίων ελληνικών ναών και να καταστρέφουν κάθε τη μη ορθόδοξο. Την απάντηση μου την έδωσε η βάση του μιναρέ που σώζεται λίγα μέτρα πιο πέρα.
Στα τέλη του 14ου αιώνα, με την έλευση των Οθωμανών, η παλιά βυζαντινή εκκλησία μετατράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος. Κάποιοι από τους κατοίκους της περιοχής ήταν νεοφερμένοι Τούρκοι. Ανάμεσά τους υπήρχαν και πρώην Βογόμιλοι της Μακεδονίας που εξισλαμίστηκαν οπότε και σεβάστηκαν τους τάφους των προγόνων τους και τα σύμβολα της «παλιάς θρησκείας» τους. Έτσι οι μεσαιωνικοί τάφοι παρέμειναν σχεδόν ανέπαφοι μέχρι το 1923, οπότε και οι μουσουλμάνοι έφυγαν με την ανταλλαγή των πληθυσμών στην Τουρκία.
Σημαντικές φθορές υπέστησαν αργότερα από τυμβωρύχους και επιτήδειους που κατέστρεψαν αρκετούς από τους σταυρούς.

The Celtic stone crosses are scattered across the site, some half-buried in the ground and others damaged.

This cemetery belonged to the Bogomils, a sect that flourished in Byzantium from the 9th to the 12th century. For a moment, I wondered how these crosses survived the passage of time without being destroyed by zealous Christians, who in many historical periods often built churches on the ruins of ancient Greek temples and destroyed non Orthodox symbols. The answer became clear a few meters away, at the base of the minaret.

At the end of the 14th century, with the arrival of the Ottomans, the old Byzantine church was converted into a Muslim mosque. Some of the new inhabitants of the area were recently arrived Turks, among whom were former Bogomils from Macedonia who had converted to Islam. They respected the graves of their ancestors and the symbols of their “old faith.” Thus, the medieval tombs remained almost intact until 1923, when the Muslim population left for Turkey as part of the population exchange.

Later, significant damage occurred due to grave robbers and opportunists, who destroyed several of the crosses.

 

Η Μελίνας Μερκούρη ως Υπουργός Πολιτισμού, κήρυξε διατηρητέο το νεκροταφείο της Χαλκηδόνας, για να αφεθεί όμως έκτοτε στην τύχη του. Βογομιλικά μνημεία όπως αυτό της Χαλκηδόνας υπήρχαν πολλά στην περιοχή της Πέλλας, όμως δεν είχαν την ίδια τύχη με αυτό.

Ας δούμε όμως λίγο τι στοιχεία βρήκα γι αυτή την αίρεση.

Η αίρεση αυτή ξεκίνησε από το Πλόβντιβ της Βουλγαρίας το 10ο αιώνα και ονομάστηκε έτσι από το Μπογκ (Θεός) και μιλ (φίλος, αγαπητός), Μπογκομίλοι (αγαπητοί στο Θεό ή Θεόφιλοι).
Ο Βογομιλισμός διαδόθηκε σε όλο το Βυζάντιο και καταπολεμήθηκε λυσσαλέα και απωθήθηκε προς τα Βαλκάνια κυρίως από τον Αλέξιο Α! Κομνηνό τον 11ο και 12ο αιώνα. Μεγάλο κέντρο τότε θεωρούταν ο οικισμός Όστροβο (Άρνισσα Πέλλας), το οποίο και κάηκε ολοσχερώς.
Όπως επισημαίνει στην αναλυτική έρευνα του ο Γεώργιος Στάμκος, στο βιβλίο του «Οι πρόδρομοι των Βογομίλων στη σκιά του Άλλου Θεού», η βασική ιδέα των Βογόμιλων ήταν ότι ο Ουρανός ανήκει στον Θεό και η γη στον Σατανά. Πίστευαν ότι ο σατανάς ήταν ο μεγαλύτερος γιος του Θεού και τον αποκαλούσαν Σαταναήλ. Θεωρούσαν ότι οι Ρωμαίοι και η Εκκλησία είναι εκπρόσωποι του σατανά από τη στιγμή που εξουσίαζαν τη «σατανική» γη και τον υλικό της κόσμο. Κατά τους Βογομίλους το σώμα του ανθρώπου φτιάχτηκε από τον σατανά, αλλά η ψυχή του από τον Θεό. Κάποια στιγμή ο Σαταναήλ παρουσιάστηκε στον κόσμο ως ο ανώτερος και απόλυτος Θεός και ο πραγματικός Θεός έστειλε τον Ιησού για να προστατεύσει τον άνθρωπο.

Melina Mercouri, as Minister of Culture, declared the Chalcidice cemetery a protected monument, yet since then it has been left to its fate. Bogomil sites like this one in Chalcidice were once numerous in the Pella region, but few survived as this one did.

Let’s look closer at this sect.

The Bogomil movement originated in Plovdiv, Bulgaria, in the 10th century. Its name comes from Bog (God) and mil (friend, beloved), meaning “Beloved of God” or “God-loving.” Bogomilism spread throughout Byzantium but was fiercely suppressed and pushed toward the Balkans, mainly by Alexios I Komnenos in the 11th–12th centuries. One major center was the settlement of Ostrovo (modern Arnissa, Pella), which was completely destroyed.

According to Georgios Stamkos in his detailed study “The Precursors of the Bogomils in the Shadow of the Other God”, the fundamental Bogomil belief was that Heaven belongs to God and Earth to Satan. They believed Satan was God’s eldest son, whom they called Satanael. The Romans and the Church were seen as representatives of Satan because they ruled the “Satanic” Earth and material world. Humans  bodies were created by Satan, but their souls by God. At one point, Satanael presented himself as the supreme and absolute God, and the true God sent Jesus to protect humanity.

 

Με την ανάσταση ο Ιησούς νίκησε τον Σαταναήλ, που έχασε τη θεϊκή του δύναμη και μετονομάστηκε σε σατανά.
Οι πρώτοι Βογόμιλοι απέρριπταν την Παλαιά Διαθήκη. Μετέπειτα δέχτηκαν από την Παλαιά Διαθήκη τους Ψαλμούς και τα δεκαέξι βιβλία των Προφητειών. Από την Καινή Διαθήκη σέβονταν περισσότερο τα Ευαγγέλια του Ιωάννη, ωστόσο, τα ερμήνευαν διαφορετικά.
Υποστήριζαν ότι η ζωή του Χριστού ήταν συμβολική και πως υπήρχαν και άλλες «αλήθειες», οι οποίες αποσιωπήθηκαν από την Εκκλησία.
Ο σταυρός θεωρούνταν σύμβολο του σατανά, καθώς πάνω του πέθανε ο Χριστός.
Αρνούνταν επίσης, την εκκλησία, την ύπαρξη των Αγίων και τα μυστήρια. Ζούσαν ασκητικά. Απέφευγαν να τρώνε κρέας, να πίνουν κρασί και να σκοτώνουν ζώα.
Ωστόσο, για να επιβιώσει η κοινωνία είχαν δεχτεί ότι κάποιοι θα εργάζονται και θα κάνουν παιδιά. Γι’ αυτό χωρίζονταν στους «Τέλειους», δηλαδή εκείνους που ζούσαν ασκητικά και σκοπός τους ήταν να διαδώσουν τις διδασκαλίες τους, και στους «Πιστούς» που μπορούσαν να ζουν μια απλή καθημερινή ζωή....

With the Resurrection, Jesus defeated Satanael, who lost his divine power and became known simply as Satan.

The first Bogomils rejected the Old Testament. Later, they accepted the Psalms and the sixteen books of the Prophets from it. From the New Testament, they respected most the Gospel of John, though they interpreted it differently.

They believed that Christ’s life was symbolic and that other “truths” existed, which had been suppressed by the Church. They considered the cross a symbol of Satan, as Christ died upon it.

The Bogomils also rejected the Church, the Saints, and the sacraments. They lived ascetically, avoiding meat, wine, and the killing of animals.

However, to ensure the survival of society, they accepted that some members would work and have children. Therefore, they were divided into the “Perfect,” those who lived ascetically and whose purpose was to spread the teachings, and the “Believers,” who could live a simple everyday life.

 

Οι «αντιεξουσιαστές» Πρώτοι εκφραστές του ήταν φτωχοί αγρότες των Βαλκανίων, οι οποίοι στο όνομα του Βογομιλισμού συσπειρώθηκαν ενάντια στην εξουσία. Πέρα από τις διδασκαλίες που αφορούσαν τη θρησκεία, οι Βογόμιλοι δημιούργησαν ένα αντιεξουσιαστικό και αντιφεουδαρχικό κίνημα.
Ο Βογομιλισμός ήταν ένα κοινωνικό-πολιτικό κίνημα του Μεσαίωνα με θρησκευτικό «περίβλημα». Πέρα από το γεγονός ότι ήταν εχθρικοί προς τους Ρωμαίους, επιτίθονταν σε όλες τις ανώτερες τάξεις. Μεγαλοκτηματίες, κληρικοί και αξιωματούχοι ήταν στο στόχαστρό τους. Κήρυτταν την ανυπακοή στο κράτος, την αριστοκρατία και την Εκκλησία. Ο Κοσμάς ο ιερέας έγραφε: «Καταγγέλλουν τους πλουσίους, απεχθάνονται τον Τσάρο, γελοιοποιούν τους ανώτερους, καταδικάζουν τους ευγενείς κι απαγορεύουν τους δούλους να υπακούν στους κυρίους τους» .
Έτσι, θεωρήθηκαν «εχθροί του κράτους» και της επίσημης Εκκλησίας και κυνηγήθηκαν. Κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορίας του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού από το 1081 ως το 1118, οι Βογόμιλοι διώχτηκαν ανηλεώς, ενώ σύμφωνα με ιστορικές καταγραφές πολλοί κάηκαν ζωντανοί. Κατά τον 12ο αιώνα δέχτηκαν ισχυρό χτύπημα από τον Αυτοκράτορα Μανουήλ Α Κομνηνό, τον Σέρβο βασιλιά Στέφανο Νεμάνια και τον Βούλγαρο τσάρου Βόρις. Παρ’ όλα αυτά, συνέχισαν να υπάρχουν και να διαδίδουν τις ιδέες τους.

The "anti-authoritarians" were initially poor peasants of the Balkans who, in the name of Bogomilism, united against authority. Beyond the teachings concerning religion, the Bogomils created an anti-authoritarian and anti-feudal movement.

Bogomilism was a socio-political movement of the Middle Ages cloaked in a religious framework. Beyond their hostility toward the Romans, they opposed all the upper classes. Landowners, clergy, and officials were their primary targets. They preached disobedience to the state, the aristocracy, and the Church. As the priest Kosmas wrote:

"They denounce the rich, despise the Tsar, ridicule the superiors, condemn the nobles, and forbid the slaves to obey their masters."

For this reason, they were considered "enemies of the state" and of the official Church and were relentlessly persecuted. During the reign of Alexios I Komnenos from 1081 to 1118, the Bogomils were mercilessly hunted, and according to historical records, many were burned alive. In the 12th century, they suffered heavy blows from Emperor Manuel I Komnenos, the Serbian King Stefan Nemanja, and the Bulgarian Tsar Boris. Nevertheless, they survived and continued to spread their ideas.

 

Πολλοί εγκαταστάθηκαν σε ευρωπαϊκές χώρες, όπως στην Ιταλία, στη Γαλλία και στη Γερμανία. Από τον 13ο έως τον 15ο αιώνα κέντρο του Βογομιλισμού ήταν η Βοσνία, όπου κατασκευάστηκε και η πρώτη αναγνωρισμένη από το κράτος βογομιλικού τύπου εκκλησία.
Τον 15ο αιώνα ο αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης Συμεών κατέτασσε τους Βογόμιλους ως από τους μεγαλύτερους κινδύνους της ορθοδοξίας και τους χαρακτήριζε «ανθρωπάρια δυσσεβέστατα».
Σιγά σιγά μετά από πολύχρονες διώξεις τα μέλη της θρησκευτικής αίρεσης αφομοιώθηκαν και ασπάστηκαν την κυρίαρχη θρησκεία του τόπου όπου ζούσαν.
Για παράδειγμα, στη Βοσνία εξισλαμίστηκαν και στη Βουλγαρία έγιναν Καθολικοί....

Many settled in European countries such as Italy, France, and Germany. From the 13th to the 15th century, the center of Bogomilism was Bosnia, where the first state-recognized Bogomil-type church was constructed.

In the 15th century, the Archbishop of Thessaloniki, Symeon, classified the Bogomils as one of the greatest threats to Orthodoxy, describing them as "most impious little men."

Gradually, after prolonged persecutions, members of the religious sect assimilated and embraced the dominant religion of the regions in which they lived. For example, in Bosnia they converted to Islam, while in Bulgaria they became Catholics.

Έρευνα - Επιμέλεια – Φωτογραφίες : Δημήτρης Καστανάρας
Research – Editing – Photography: Dimitris Kastanaras