Κονάκι Φασούλα - Το τελευταίο τσελιγκάτο της Λάρισας
Fasoulas Manor – The Last Tseligkato of Larissa

Το τελευταίο τσελιγκάτο της Λάρισας, μάρτυρας μιας άλλης εποχής, είναι το κονάκι του Φασούλα.

Το κονάκι βρίσκεται στην περιοχή Αμφιθέα Λάρισας γνωστή και ως Γκιούλμπερι.

Από τους Καλαρρύτες της Ηπείρου, όπου ήταν αρχικά το τσελιγκάτο, κατέβαινε αρχικά για "χειμαδιό" στην περιοχή της Άρτας ή της Πρέβεζας, όπως έκαναν και τα Τσελιγκάτα των άλλων χωριών των Τζουμέρκων. Αντελήφθησαν όμως ότι η Θεσσαλία διέθετε μεγαλύτερα σε έκταση και ποιοτικά καλύτερα λιβάδια, γι' αυτό και κατέβαιναν στον κάμπο της Λάρισας , των Φαρσάλων και αλλού για να ξεχειμωνιάσουν τα ποίμνια.
Η Θεσσαλία είχε τότε μεγάλα κτήματα (τσιφλίκια) και έτσι μπορούσαν να μισθώσουν από τον ίδιο ιδιοκτήτη μεγαλύτερο χώρο.

Τελικά, το Τσελιγκάτο Φασούλα , ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα
εγκαθίστατο τον χειμώνα σε λιβάδια της Αμφιθέας 10.000 στρεμμάτων στις υπώρειες του Κίσαβου.
Οι κτηματίες (τσιφλικάδες) στους οποίους ανήκε ο χώρος εξ αδιαιρέτου ήταν
οι, Παππάς από τον Βόλο, Καρανίκας από την Λάρισα και Γκέκας από την Λαμία, οι οποίοι τον αγόρασαν από μία πλούσια Τουρκάλα που κατοικούσε στην Κωνσταντινούπολη.

The last tseligkato of Larissa, a witness to another era, is the Fasoulas manor.

The manor is located in the Amphithea area of Larissa, also known as Gioulberi.

Originally based in Kalarrytes of Epirus, where the tseligkato was first established, the shepherds would descend to the region of Arta or Preveza for winter pasture, as did the tseligkata of other villages of Tzoumerka. However, they realized that Thessaly offered larger and higher-quality grazing lands, so they began descending to the plains of Larissa, Farsala, and other areas to overwinter their flocks. At that time, Thessaly had large estates (tsiflíkia), making it possible to rent more extensive areas from a single landowner.

Eventually, from the early 20th century, the Fasoulas tseligkato settled for the winter in 10,000 stremmas of pastureland in Amphithea, at the foothills of Mount Kissavos.

The landowners (tsiflikades) who jointly owned the area were Pappas from Volos, Karanikas from Larissa, and Gekas from Lamia, who had purchased it from a wealthy Turkish woman residing in Constantinople. 

Όταν το 1924 δρομολογήθηκε η επίλυση του γνωστού ως "αγροτικού προβλήματος", ο Σπύρος Φασούλας αποφάσισε να αγοράσει ότι μπορούσε από την έκταση που μισθώνανε, προέτρεψε δε και τους "Σμίχτες" του Τσελιγκάτου να κάνουν το ίδιο, στο μέτρο που μπορούσε ο καθένας.

Οι κίνδυνοι της μετακίνησης (άγρια ζώα, κλέφτες κλπ.) ώθησε τους ιδιοκτήτες των μικρών κοπαδιών να συνενωθούν μεταξύ τους, να «σμίξουν» σε έναν ιδιότυπο άτυπο συνεταιρισμό ως σμίχτες. Αρχηγός του τσελιγκάτου ήταν ο κάτοχος του μεγαλύτερου κοπαδιού, ο οποίος ταυτόχρονα ήταν άτομο με γνωριμίες στον κρατικό μηχανισμό, τους ιδιοκτήτες των τσιφλικιών στις πεδινές εκτάσεις και τους πολιτικά ισχυρούς τοπικούς παράγοντες. Το τσελιγκάτο λειτουργούσε με βάση τις άτεγκτες ιεραρχικές σχέσεις στο εσωτερικό του, αλλά και στο εσωτερικό των οικογενειών που το αποτελούσαν. Αυτές εκφράζονταν κυρίως με τη δεσποτική παρουσία του τσέλιγκα. Σε αντάλλαγμα, ο τσέλιγκας παρείχε στους σμίχτες οικονομική ασφάλεια, καθώς και ισχυρή πολιτική προστασία).

Έτσι, ο Σπύρος Φασούλας, το 1926, αγόρασε ως "ακτήμων" για τον εαυτό του μέρος του χώρου που ανήκε στους Μεγαλοκτηματίες, οι οποίοι έσπευσαν να πωλήσουν τα κτήματα φθηνά (μόνο στους ακτήμονες που τα εκμεταλλεύονταν βέβαια), ώστε να μην απαλλοτριωθούν.

In 1924, when the resolution of the well-known “agrarian issue” began, Spyros Fasoulas decided to buy as much of the land they had been renting as he could. He also urged the smihtes of the tseligkato to do the same, each according to their means.

The dangers of seasonal movement (wild animals, thieves, etc.) led the owners of small flocks to unite, to “merge” into an informal cooperative as smihtes. The leader of the tseligkato was the owner of the largest flock, who also had connections with the state machinery, the large landowners of the plains, and the politically powerful local figures.
The tseligkato functioned through strict hierarchical relations both within the group and within the families that formed it, expressed mainly through the dominant presence of the tséligkas. In return, he provided the smihtes with economic security and strong political protection.

Thus, in 1926, Spyros Fasoulas purchased, as a “landless farmer,” part of the estate belonging to the big landowners, who hurried to sell the land cheaply (only to the landless farmers who were already working it, of course) to avoid expropriation.  

Αρχικά όλος ο χώρος αυτός εξυπηρετούσε την βόσκηση των ποιμνίων και τις άλλες κτηνοτροφικές ανάγκες (π.χ. μαντριά). Ο πρωτότοκος γιος του Σπύρου Φασούλα όμως, ο Αθανάσιος Φασούλας , ο οποίος είχε σπουδάσει στην "Αμερικανική Γεωργική Σχολή" της Θεσσαλονίκης, άρχισε να καλλιεργεί μέρος του κτήματος, για λογαριασμό όλης της οικογένειας, και να παράγει στάρι, ο οποίος μάλιστα, την 10ετία του 1930 βραβεύτηκε από την 'Έκθεση της Θεσσαλονίκης.

Παράλληλα, από το 1927 άρχισε να οικοδομείται το υφιστάμενο και σήμερα "Υποστατικό" ώστε να διευκολύνει την γεωργική εκμετάλλευση (αποθήκες, μαγειρείο για τους ευκαιριακούς εργάτες, τυροκομείο, κλπ.) αλλά και για την κατοίκηση της οικογένειας και των εργαζομένων εκεί.
Με την αγορά, ήδη από την 10ετία του 1930, των πρώτων γεωργικών μηχανημάτων, κατέστη αναγκαία και η κατασκευή και μηχανοστασίων και χώρων επισκευής τους. Κατασκευάστηκαν όμως και στάβλοι, για τον σταυλισμό των αλόγων και των αγελάδων, αλλά και χώροι εκτροφής ζώων χρήσιμων για την διατροφή των διαβιούντων στον χώρο (πάπιες, χήνες, περιστέρια, κλπ.).

Ήδη άλλωστε η οικογένεια Σπύρου Φασούλα πολλαπλασιάστηκε με παιδιά και εγγόνια και εγκαταστάθηκε στη Λάρισα, παρόλο που συχνά έμεναν κάποιοι από αυτούς στο Υποστατικό.
Βέβαια, η ημινομαδική μορφή της κτηνοτροφίας συνεχίστηκε, με αποτέλεσμα
μέρος της οικογένειας να πηγαίνει το καλοκαίρι, μαζί με τα πρόβατα, στους Καλαρρύτες, για αρκετές 10ετίες.
Κατά την ναζιστική κατοχή πολλές φορές όλη περίπου η οικογένεια διαβιούσε στο Υποστατικό, και όχι στην Λάρισα, κινδύνεψε δε λόγω της βοήθειας που παρείχε στην Εθνική Αντίσταση.

Originally, the entire area served for grazing and other livestock needs (e.g., sheepfolds). However, the firstborn son of Spyros Fasoulas, Athanasios Fasoulas, who had studied at the American Farm School of Thessaloniki, began cultivating part of the estate on behalf of the entire family, producing wheat. His wheat was even awarded at the Thessaloniki Fair in the 1930s.

Meanwhile, starting in 1927, the current “Estate House” began to be built to support agricultural activity (storage areas, a kitchen for seasonal workers, a dairy, etc.) and to house the family and workers.
By the 1930s, with the purchase of the first agricultural machinery, it became necessary to construct engine rooms and repair workshops. Stables were also built for horses and cattle, as well as areas for raising animals used for food (ducks, geese, pigeons, etc.).

The family of Spyros Fasoulas had by then grown with children and grandchildren and settled in Larissa, although some members often stayed at the Estate House.
The semi-nomadic style of livestock farming continued, leading part of the family to travel in the summer, along with the sheep, to Kalarrytes for many decades.

During the Nazi occupation, almost the entire family lived at the Estate House instead of Larissa and was placed at risk due to the help they offered to the National Resistance.  

Από τα άλλα παιδιά του Τσέλιγκα, οι Πέτρος και Αντώνης σπούδασαν σε Πανεπιστήμια της Γερμανίας , ο πρώτος χημικός, ο δε δεύτερος Μηχανολόγος. Είναι αυτός που οργάνωσε και διοίκησε μέχρι τον θάνατό του την Δημοτική Επιχείρηση ηλεκτροφωτισμού και ύδρευσης της Λάρισας ΟΥΗΛ. Ο μικρότερος γιος, ο Λάμπρος, εργάστηκε επίσης στο κτήμα, η δε μοναδική του κόρη, η Αικατερίνη, παντρεύτηκε τον Καλαρρυτινό Κωνσταντίνο Μπαζάκη που είχε κληρονομήσει το εργοστάσιο Σαπωνοποιίας Μπαζάκη - Πατπύνη στην Ζάκυνθο που είχε ιδρύσει ο παππούς του, καποράφτης το επάγγελμα.

Το 1936 έγινε η διανομή του κτήματος. 7.500 στρέμματα μοιράστηκαν στους αδερφούς Φασούλα και τις οικογένειες των τσοπαναραίων του τσελιγκάτου. Το τσελιγκάτο έμεινε αχώριστο και σε πλήρη λειτουργία μέχρι το 1960. Τότε διαλύθηκε, και το πεδινό τμήμα του κτήματος άρχισε σταδιακά να καλλιεργείται.

Of the other children of the tséligkas, Petros and Antonis studied at universities in Germany, the former becoming a chemist and the latter a mechanical engineer. Antonis organized and directed until his death the Municipal Enterprise of Electricity and Water of Larissa (ΟΥΗΛ). The youngest son, Lambros, also worked on the estate, and the only daughter, Aikaterini, married Konstantinos Bazakis from Kalarrytes, who had inherited the Bazakis-Patpynis Soap Factory in Zakynthos, founded by his grandfather, a tailor by trade.

In 1936, the estate was divided. 7,500 stremmas were distributed among the Fasoulas brothers and the families of the shepherds of the tseligkato. The tseligkato remained united and fully operational until 1960, when it was dissolved, and the lowland part of the estate gradually began to be cultivated. 

Η ζωή και η δραστηριότητα συνεχίζεται μέχρι και σήμερα, τόσο για το οίκημα, όσο και για την οικογένεια Φασούλα που εξακολουθεί να κατοικεί στον ίδιο ακριβώς χώρο εδώ και ένα αιώνα.

Σήμερα, έναν αιώνα μετά, την παράδοση της οικογένειάς του συνεχίζει ο Ιωάννης Μπαζάκης, που με πείσμα και πάθος για τη δουλειά του έχει αναλάβει να διασώσει το απειλούμενο με εξαφάνιση καλαρρύτικο πρόβατο, το οποίο το 2008 αριθμούσε στην μονάδα τα 250 πρόβατα και σήμερα ξεπερνούν τα 1.000.

Life and activity continue to this day, both at the manor and for the Fasoulas family, which has lived on the same land for a century.

Today, a century later, the family tradition is carried on by Ioannis Bazakis, who, with determination and passion for his work, has undertaken the task of preserving the endangered Kalarrytes sheep. In 2008, the flock numbered 250 sheep, and today it exceeds 1,000.

Ευχαριστώ την κυρία Μπαζάκη Βούλα και τον κύριο Φασούλα Σπύρο για την ξενάγηση και τις πληροφορίες .

Special thanks to Mrs. Voula Bazaki and Mr. Spyros Fasoulas for the tour and the information.

Ρεπορταζ – Φωτογραφία : Δημήτρης Καστανάρας

Reportage – Photography: Dimitris Kastanaras